Biết 7 việc nam giới nên khám định kỳ theo từng độ tuổi chính là cách hiệu quả nhất giúp phát hiện sớm bất thường trong cơ thể. Phát hiện sớm giúp xử lý bệnh dễ dàng hơn, trước khi bệnh trở nặng.
Trong nhiều năm ngồi phòng khám, mình gặp không ít trường hợp như vậy. Nhiều người chỉ chịu đi khám khi đã đau lưng dữ dội. Có người tiểu buốt kéo dài, có người mất ngủ triền miên cả tháng trời mới chịu tới.
Dưới đây là 7 việc nam giới nên khám định kỳ theo từng độ tuổi mà bạn có thể chủ động thực hiện. Đó là khám tổng quát, tim mạch, tuyến tiền liệt, nam khoa, xương khớp, mắt – tai, và giấc ngủ – tâm lý. Mỗi việc gắn với một giai đoạn tuổi khác nhau. Mức độ cần thiết cũng khác nhau tùy người.
Bài viết này mang tính tham khảo tổng quan, dựa trên kinh nghiệm khám và tư vấn thực tế. Nó không thay thế cho một buổi khám trực tiếp. Lịch khám cụ thể, tần suất bao lâu một lần, vẫn cần bác sĩ chỉ định. Điều đó dựa trên tiền sử bệnh và yếu tố nguy cơ riêng của từng người.
1. Khám sức khỏe tổng quát mỗi năm — việc nền tảng không nên bỏ qua
Khám tổng quát nghe có vẻ chung chung. Nhưng đây là bước mình luôn khuyên bệnh nhân nam làm đầu tiên. Một buổi khám thường gồm đo huyết áp, xét nghiệm đường huyết lúc đói, mỡ máu và công thức máu. Mỡ máu ở đây là chỉ số cholesterol và triglyceride trong máu. Bác sĩ cũng sẽ kiểm tra chức năng gan thận qua vài chỉ số như men gan, creatinin.
Những con số này tự thân chưa nói lên bệnh gì rõ ràng. Nhưng theo dõi qua nhiều năm, bác sĩ sẽ thấy được xu hướng thay đổi. Ví dụ đường huyết tăng dần dù chưa tới ngưỡng tiểu đường. Hoặc mỡ máu nhích lên mỗi năm dù bạn vẫn thấy khỏe. Một số bệnh nhân của mình còn dùng thêm công cụ theo dõi chỉ số sức khỏe hằng ngày để ghi lại cân nặng, nhịp tim, giấc ngủ giữa hai lần khám. Nhờ vậy buổi tái khám sau có dữ liệu cụ thể hơn để bác sĩ đánh giá.
Việc này phù hợp với hầu như mọi nam giới trưởng thành. Nếu gia đình có người thân từng mắc tim mạch hay tiểu đường, mình khuyên nên khám sớm và đều hơn. Yếu tố di truyền làm tăng nguy cơ đáng kể. Tần suất khám tổng quát không nhất thiết là một năm một lần cho tất cả. Người trẻ, khỏe mạnh có thể giãn ra một chút. Người đã có cao huyết áp hay tiền tiểu đường cần khám dày hơn, đôi khi ba đến sáu tháng một lần theo lịch bác sĩ điều trị.
2. Tầm soát tim mạch khi bước qua tuổi trung niên
Tim mạch là nhóm bệnh mình gặp nhiều nhất ở nam giới ngoài 40 tuổi. Đặc biệt là người hút thuốc lâu năm hoặc vòng bụng ngày càng lớn. Tầm soát cơ bản không phức tạp. Bác sĩ đo huyết áp, xét nghiệm mỡ máu, và khi cần thì đo điện tâm đồ. Điện tâm đồ là xét nghiệm ghi lại hoạt động điện của tim qua vài miếng dán trên ngực, mất khoảng năm phút, không đau.
Nếu có yếu tố nguy cơ rõ như hút thuốc, thừa cân, ít vận động, mình khuyên nên bắt đầu tầm soát sớm hơn. Gia đình có người từng nhồi máu cơ tim sớm cũng là lý do nên khám sớm. Mình từng gặp một bệnh nhân đến khám năm 34 tuổi vì bố mất do nhồi máu cơ tim ở tuổi 50. Kết quả cho thấy anh đã có mỡ máu cao từ trước mà không hề biết, vì hoàn toàn không có triệu chứng gì.
Mốc tuổi cụ thể nên bắt đầu tầm soát chuyên sâu hơn, như siêu âm tim hay đo vôi hóa mạch vành, thật ra khác nhau tùy khuyến cáo. Mình không đưa ra một con số cứng cho tất cả. Bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ để có lịch phù hợp với thể trạng riêng.
3. Kiểm tra tuyến tiền liệt khi tuổi tác tăng dần
Tuyến tiền liệt là một tuyến nhỏ, cỡ quả óc chó, nằm ngay dưới bàng quang. Nó bao quanh niệu đạo, tức đường dẫn nước tiểu ra ngoài. Đây là cơ quan có nguy cơ gặp vấn đề tăng dần theo tuổi. Phổ biến nhất là phì đại tuyến tiền liệt lành tính, khiến tuyến to lên và chèn ép niệu đạo. Hậu quả là tiểu khó, tiểu đêm nhiều lần, tia nước tiểu yếu.
Nam giới trung niên trở lên nên chủ động trao đổi với bác sĩ về việc này. Đặc biệt khi bắt đầu thấy tiểu đêm từ hai lần trở lên, hoặc tiểu ngắt quãng. Cách kiểm tra phổ biến gồm thăm khám trực tràng bằng tay và xét nghiệm PSA trong máu. PSA là một chỉ số có thể tăng khi tuyến tiền liệt có vấn đề. Nhưng tăng PSA không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với ung thư. Bạn có thể tìm hiểu thêm về các xét nghiệm tầm soát dành riêng cho nam giới để chuẩn bị tâm lý trước khi đi khám.
Quyết định có nên tầm soát định kỳ hay không cần bác sĩ chuyên khoa tiết niệu tư vấn. Mỗi trường hợp một khác. Mình không khuyến khích tự ý đi xét nghiệm PSA tràn lan mà không có chỉ định. Kết quả cần được đọc cùng với thăm khám lâm sàng mới có ý nghĩa.
4. Khám nam khoa, sức khỏe sinh sản trước khi lập gia đình
Rất nhiều nam giới chỉ nghĩ tới khám nam khoa khi đã cưới vài năm mà chưa có con. Trong khi đây là việc nên làm chủ động hơn nhiều. Một buổi khám sức khỏe sinh sản thường gồm tinh dịch đồ, để đánh giá số lượng và chất lượng tinh trùng. Kèm theo là siêu âm tinh hoàn để kiểm tra cấu trúc. Đôi khi bác sĩ chỉ định thêm xét nghiệm hormone sinh dục nếu nghi ngờ rối loạn nội tiết.
Việc này phù hợp với nam giới đang chuẩn bị kết hôn, sinh con. Hoặc đang gặp khó khăn trong việc có con. Mình từng gặp một cặp vợ chồng đến khám sau hai năm cố gắng có con không thành. Kết quả tinh dịch đồ của người chồng cho thấy số lượng tinh trùng thấp hơn bình thường. Nếu phát hiện sớm hơn, việc điều trị có thể đơn giản và đỡ tốn kém hơn nhiều. Nếu đang băn khoăn có nên đi khám nam khoa hay chưa, mình khuyên đừng ngại. Phát hiện sớm luôn dễ xử lý hơn để lâu.
Một điều cần nói thẳng: không phải mọi trường hợp chậm có con đều xuất phát từ phía nam giới. Cần khám cả hai vợ chồng để có đánh giá đầy đủ. Đừng chỉ dồn hết áp lực lên một phía, vừa thiếu công bằng vừa dễ bỏ sót nguyên nhân thật sự.
5. Xương khớp kêu ca thì đừng chủ quan bỏ qua
Xương khớp là nhóm vấn đề âm thầm, thường bị nam giới bỏ qua lâu nhất. Tâm lý chung là đau chút xíu, nghỉ vài hôm là hết. Nhưng nếu công việc đòi hỏi mang vác nặng nhiều năm, hoặc từng có chấn thương cũ ở lưng, gối, khả năng thoái hóa khớp đến sớm hơn khá nhiều.
Có vài dấu hiệu mình khuyên nên đi khám sớm thay vì tự mua thuốc giảm đau uống:
- Đau kéo dài quá hai tuần dù đã nghỉ ngơi
- Cứng khớp vào buổi sáng, phải xoa bóp mới cử động được
- Giảm chiều cao rõ rệt so với vài năm trước
- Đau lan xuống chân kèm tê bì, nghi ngờ chèn ép dây thần kinh
Với nam giới trung niên trở lên, đặc biệt người lao động nặng, bác sĩ có thể chỉ định chụp X-quang khớp. Hoặc đo mật độ xương, một kỹ thuật quét nhanh, không đau, giúp phát hiện loãng xương trước khi gãy xương xảy ra. Nhưng không phải ai cũng cần chụp chiếu đầy đủ ngay từ đầu. Nếu chưa có dấu hiệu bất thường, khám lâm sàng và theo dõi triệu chứng vẫn là bước hợp lý trước tiên.
6. Mắt mờ, tai kém đừng vội đổ tại tuổi già
Ngoài 40 tuổi, nhiều nam giới bắt đầu thấy đọc chữ gần phải đưa ra xa mới rõ. Đó là lão thị, một thay đổi tự nhiên của mắt theo tuổi, không phải bệnh lý nghiêm trọng. Nhưng cũng ở độ tuổi này, các bệnh mắt khác như đục thủy tinh thể hay tăng nhãn áp bắt đầu âm thầm xuất hiện. Để lâu không khám có thể ảnh hưởng thị lực vĩnh viễn.
Thính lực cũng tương tự. Nghe kém dần theo tuổi là chuyện bình thường. Nhưng nếu giảm nhanh, giảm một bên tai, hoặc kèm ù tai kéo dài, cần khám tai mũi họng sớm. Đừng chỉ đổ tại tuổi tác mà bỏ qua. Với người làm nghề lái xe, vận hành máy móc, thị lực và thính lực tốt còn liên quan trực tiếp tới an toàn lao động. Mình khuyên nhóm này khám định kỳ dày hơn người bình thường.
Tần suất khám mắt, tai cụ thể phụ thuộc vào tình trạng hiện tại của mỗi người. Người có bệnh nền như tiểu đường cần khám mắt thường xuyên hơn, vì tiểu đường có thể gây tổn thương võng mạc âm thầm. Nếu muốn tham khảo thêm các thông tin sức khỏe tổng quát khác ngoài chuyên môn mắt và tai, bạn có thể xem qua một số nguồn thông tin sức khỏe tổng quát khác.
7. Giấc ngủ chập chờn, áp lực công việc dồn nén — đừng gồng một mình
Đây là mục mình để cuối cùng, nhưng không có nghĩa là kém quan trọng hơn sáu mục trước. Nam giới trong độ tuổi lao động chính, nhất là người làm quản lý, kinh doanh, áp lực deadline liên tục, rất dễ rơi vào vòng lặp mất ngủ rồi căng thẳng, căng thẳng rồi mất ngủ nặng hơn, mà không tự nhận ra.
Mất ngủ nhẹ, thỉnh thoảng khó vào giấc, thường có thể cải thiện bằng điều chỉnh lối sống. Giảm caffeine buổi chiều, tập thể dục đều, hạn chế dùng điện thoại trước khi ngủ là những việc đơn giản. Nhưng nếu tình trạng kéo dài trên một tháng, kèm mệt mỏi cả ngày, khó tập trung, hoặc chán nản kéo dài, mình khuyên nên tìm bác sĩ chuyên khoa. Đừng cố gắng tự xử lý một mình.
Nhiều bệnh nhân nam ngại nói về vấn đề tâm lý vì sợ bị đánh giá yếu đuối. Nhưng theo kinh nghiệm của mình, càng để lâu, tình trạng càng khó điều trị. Nó còn ảnh hưởng tới công việc lẫn gia đình. Một buổi khám sớm, chỉ để đánh giá mức độ căng thẳng và chất lượng giấc ngủ, không có gì đáng ngại cả.
Bảng tổng hợp 7 việc nam giới nên khám định kỳ theo từng độ tuổi
Để dễ hình dung, mình tóm lại các mốc khám theo giai đoạn tuổi trong danh sách dưới đây. Đây là khung tham khảo chung, không phải lịch cố định áp dụng cho mọi người.
- Tuổi trưởng thành: khám sức khỏe tổng quát hằng năm — nền tảng để theo dõi các chỉ số sức khỏe chung qua thời gian.
- Chuẩn bị lập gia đình: sức khỏe sinh sản, nam khoa — nên khám cả hai vợ chồng nếu đang có kế hoạch sinh con.
- Trung niên: tim mạch, xương khớp, mắt và tai — tần suất cụ thể theo chỉ định bác sĩ, tùy yếu tố nguy cơ.
- Lớn tuổi hơn: tuyến tiền liệt, giấc ngủ và tâm lý — trao đổi kỹ với bác sĩ chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường kéo dài.
Mốc tuổi cụ thể nên bắt đầu từng loại khám có thể khác nhau tùy khuyến cáo y khoa và tình trạng sức khỏe cá nhân. Bài viết mang tính tham khảo tổng quan, bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ để có lịch khám phù hợp với thể trạng của mình.
Tự lên lịch khám sức khỏe cá nhân, nên bắt đầu từ đâu
Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, mình khuyên cứ đi khám tổng quát trước. Từ kết quả khám tổng quát, bác sĩ sẽ đánh giá được bạn đang ở nhóm nguy cơ nào. Sau đó bác sĩ tư vấn thêm những mục khám chuyên sâu phù hợp với độ tuổi, tiền sử bệnh, thói quen sống của riêng bạn.
Đừng cố nhớ hết bảy việc rồi tự sắp lịch một mình. Làm vậy dễ bỏ sót hoặc làm thừa những xét nghiệm chưa cần thiết. Nếu muốn tìm hiểu lộ trình chi tiết hơn theo từng mốc tuổi, bạn có thể tham khảo thêm cẩm nang chăm sóc sức khỏe nam giới theo từng độ tuổi. Từ đó bạn chủ động xây dựng lịch khám phù hợp với chính mình, thay vì chờ có triệu chứng mới cuống cuồng đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Nam giới trẻ tuổi có cần khám tim mạch định kỳ không nếu chưa có triệu chứng gì?
Nếu không có yếu tố nguy cơ như hút thuốc, béo phì, hoặc gia đình có người mắc bệnh tim sớm, bạn có thể ưu tiên khám tổng quát hằng năm trước. Trong đó đã bao gồm đo huyết áp và một số chỉ số mỡ máu cơ bản. Khi có yếu tố nguy cơ rõ, nên hỏi bác sĩ để bắt đầu tầm soát chuyên sâu sớm hơn, không cần chờ tới tuổi trung niên.
Khám sức khỏe sinh sản nam giới có cần nhịn ăn trước khi khám không?
Xét nghiệm tinh dịch đồ thì không cần nhịn ăn. Nhưng nếu buổi khám có thêm xét nghiệm máu như đường huyết, mỡ máu hay hormone sinh dục, bạn thường cần nhịn ăn khoảng tám đến mười tiếng trước đó. Tốt nhất nên gọi hỏi trước nơi khám để chuẩn bị đúng, tránh phải đi lại nhiều lần.
Bao lâu nên khám sức khỏe tổng quát một lần là hợp lý?
Với người khỏe mạnh, không có bệnh nền, một năm một lần là mức phổ biến mình hay khuyên. Người đã có bệnh mạn tính như cao huyết áp, tiểu đường cần khám dày hơn. Có thể ba đến sáu tháng một lần theo đúng lịch bác sĩ điều trị đưa ra, không nên tự ý giãn lịch.
Có dấu hiệu mất ngủ kéo dài nên đi khám chuyên khoa nào trước?
Mình khuyên nên bắt đầu từ khám nội tổng quát để loại trừ các nguyên nhân thực thể. Đó có thể là rối loạn tuyến giáp, thiếu máu, hay bệnh lý tim mạch gây khó thở về đêm. Nếu đã loại trừ hết mà tình trạng mất ngủ vẫn kéo dài, bước tiếp theo là gặp chuyên gia tâm lý hoặc tâm thần để đánh giá mức độ căng thẳng, lo âu.