Trong quá trình làm việc với bệnh nhân, chúng tôi gặp rất nhiều người đến khám vì mệt kéo dài, tăng cân hoặc tim đập nhanh không rõ lý do. Khi hỏi kỹ, phần lớn đều nghĩ do công việc căng thẳng. Sau xét nghiệm, nguyên nhân lại nằm ở tuyến giáp. Vì vậy, nếu bạn đang tìm hiểu các bệnh thường gặp ở tuyến giáp, có bốn nhóm chính cần biết: cường giáp, suy giáp, bướu giáp và viêm tuyến giáp. Đội ngũ bên mình sẽ giải thích từng nhóm theo cách dễ hiểu nhất, kèm dấu hiệu nhận biết và thời điểm nên đi khám.
Tuyến giáp là gì và vì sao bệnh lý tuyến giáp phổ biến?
Tuyến giáp là một tuyến nhỏ nằm ở vùng cổ, phía trước khí quản. Tuyến này tiết ra hormone điều hòa tốc độ chuyển hóa năng lượng của cả cơ thể. Nói cách khác, hormone đó ảnh hưởng đến nhịp tim, cân nặng, nhiệt độ cơ thể và cả tâm trạng.
Bạn có thể hình dung tuyến giáp như bộ điều chỉnh tốc độ của một chiếc máy. Chỉnh quá nhanh hay quá chậm đều gây rối loạn. Chính vì vậy, khi tuyến giáp có vấn đề, triệu chứng thường lan sang nhiều hệ cơ quan khác nhau. Người bệnh khó nhận ra nguồn gốc ngay từ đầu.
Bệnh tuyến giáp khá phổ biến, nhất là ở phụ nữ và người trên 40 tuổi. Một phần lý do đến từ nội tiết tố nữ và quá trình lão hóa tự nhiên. Ở Việt Nam, thiếu i-ốt trong khẩu phần ăn từng là nguyên nhân nền rất lớn. Tình trạng này đã cải thiện nhiều nhờ muối i-ốt, nhưng yếu tố di truyền và căng thẳng kéo dài vẫn làm tăng nguy cơ.
Cường giáp: khi tuyến giáp hoạt động quá mức
Cường giáp nghĩa là tuyến giáp tiết quá nhiều hormone, và cơ thể rơi vào trạng thái chạy quá tốc độ. Người bệnh thường thấy tim đập nhanh, hồi hộp, run tay và dễ đổ mồ hôi. Họ cũng hay thấy nóng hơn người xung quanh.
Điều dễ gây nhầm là dù ăn nhiều hơn bình thường, cân nặng vẫn giảm. Nhiều bệnh nhân nghĩ mình khỏe mạnh vì ăn ngon, đến khi kiểm tra mới biết có vấn đề. Nếu cân nặng tụt nhanh mà không ăn kiêng, bạn nên để ý kỹ hơn.
Nguyên nhân hay gặp gồm bệnh Basedow, nhân giáp tự chủ và viêm tuyến giáp. Basedow là bệnh tự miễn, cơ thể tạo kháng thể kích thích tuyến giáp hoạt động liên tục. Nhân giáp tự chủ là một cục nhỏ trong tuyến tự tiết hormone mà không chịu sự kiểm soát bình thường.
Điều trị tùy nguyên nhân và mức độ. Bác sĩ có thể dùng thuốc kháng giáp để làm chậm hoạt động tuyến giáp. Có trường hợp cần i-ốt phóng xạ để giảm số tế bào tiết hormone, hoặc phẫu thuật khi bướu lớn hay chèn ép. Bạn không nên tự mua thuốc, vì liều sai có thể gây hại cho tim mạch.
Suy giáp: khi tuyến giáp hoạt động yếu
Suy giáp thì ngược lại. Tuyến giáp tiết ra quá ít hormone, cơ thể như chạy chậm lại. Người bệnh thường than mệt mỏi dai dẳng dù đã nghỉ ngơi, tăng cân dù ăn ít và hay bị táo bón. Da có thể khô, tóc rụng nhiều hơn và người bệnh sợ lạnh hơn người khác.
Những biểu hiện này đến từ từ nên rất dễ bị quy cho tuổi tác hay áp lực công việc. Đó cũng là lý do nhiều người sống chung với suy giáp cả năm trời mà không hay biết.
Nguyên nhân chủ yếu là viêm tuyến giáp Hashimoto, bệnh tự miễn làm tế bào tuyến giáp dần bị phá hủy. Suy giáp cũng có thể xuất hiện sau khi cắt tuyến giáp hoặc sau điều trị i-ốt phóng xạ. Với nhiều người, bệnh đến âm thầm và chỉ phát hiện khi làm xét nghiệm.
- Mệt mỏi, buồn ngủ dù đã ngủ đủ giấc
- Tăng cân, phù nhẹ mặt và tay chân
- Táo bón, da khô, tóc mỏng
Phần lớn trường hợp cần bổ sung hormone tuyến giáp dạng thuốc uống, thường là lâu dài, theo chỉ định của bác sĩ. Nghe thì dài, nhưng khi liều được điều chỉnh đúng, người bệnh vẫn sinh hoạt và làm việc bình thường. Quan trọng nhất là uống thuốc đều và tái khám định kỳ để kiểm tra chỉ số.
Bướu giáp và nhân giáp: phân biệt và theo dõi
Bướu giáp là tình trạng tuyến giáp to lên. Có bướu lan tỏa, khi tuyến to đều hai bên. Cũng có bướu nhân, khi trong tuyến xuất hiện một hoặc nhiều cục. Người bệnh thường chỉ phát hiện khi vùng cổ phình ra, hoặc khi áo cổ cao bỗng thấy chật.
Đa số nhân giáp là lành tính, nhưng không ai đoán chắc chỉ bằng mắt thường. Bác sĩ thường yêu cầu siêu âm và xét nghiệm để loại trừ khả năng ác tính. Đây là bước rất quan trọng, bạn không nên bỏ qua dù không thấy triệu chứng gì.
Có vài dấu hiệu cần đi khám sớm. Nhân cứng, phát triển nhanh trong thời gian ngắn, gây khó nuốt, khó thở hoặc đổi giọng kéo dài đều không nên chủ quan. Khi gặp những biểu hiện này, bạn nên đến chuyên khoa nội tiết hoặc tai mũi họng sớm, thay vì chờ xem có tự hết không.
Viêm tuyến giáp: các thể thường gặp
Viêm tuyến giáp là tình trạng tuyến giáp bị sưng viêm. Thể bán cấp thường xuất hiện sau nhiễm trùng đường hô hấp trên. Người bệnh đau vùng cổ, cơn đau có thể lan lên tai, kèm sốt nhẹ và đau tăng khi nuốt. Thể này thường tự hồi phục sau vài tuần đến vài tháng.
Viêm Hashimoto là nguyên nhân suy giáp phổ biến nhất ở người trưởng thành. Bệnh diễn biến âm thầm, ít đau, nên nhiều người không để ý cho đến khi làm xét nghiệm. Hai thể này cần hướng xử trí khác nhau, vì vậy bạn đừng tự dùng thuốc giảm đau hay thuốc bán tự do khi chưa có chẩn đoán rõ ràng.
Một trường hợp thực tế thường gặp
Chị H., 38 tuổi, làm văn phòng, đến khám vì mệt kéo dài gần ba tháng. Chị tăng gần 5 kg dù không đổi chế độ ăn, lại hay bị táo bón. Ban đầu chị nghĩ do căng thẳng công việc và uống vitamin nhiều tháng mà không thấy đỡ.
Bác sĩ chỉ định xét nghiệm TSH và FT4. Kết quả cho thấy suy giáp nhẹ. Chị được theo dõi định kỳ sau sáu đến tám tuần và chỉnh liều nếu cần. Sau vài tháng, chị dần lấy lại năng lượng và cân nặng ổn định.
Bài học ở đây là một triệu chứng đơn lẻ rất dễ bị nhầm. Mệt mỏi có thể do nhiều nguyên nhân, nhưng khi kèm tăng cân và táo bón, một xét nghiệm đơn giản đã đủ xác định vấn đề. Đội ngũ bên mình hay nhắc bệnh nhân rằng xét nghiệm tốn ít tiền hơn nhiều so với việc mò mẫm uống thuốc suốt nhiều tháng.
Các phương pháp chẩn đoán và điều trị
Xét nghiệm máu và siêu âm tuyến giáp là hai phương pháp đầu tay. Xét nghiệm máu cho biết hormone đang cao hay thấp. Siêu âm cho thấy hình dạng, kích thước và các nhân trong tuyến. Cả hai đều nhanh, ít xâm lấn, có ở hầu hết cơ sở y tế và chi phí vừa phải.
Các phương pháp chuyên sâu hơn như xạ hình tuyến giáp hoặc sinh thiết kim nhỏ giúp phân định nhân nghi ngờ rất rõ. Đổi lại, chi phí cao hơn và chỉ nên chỉ định khi bác sĩ thấy thật sự cần. Không phải ai cũng cần làm ngay từ đầu.
Với thuốc điều trị, điều quan trọng nhất là dùng đều đặn theo đúng liều. Nhiều người thấy đỡ rồi tự ngưng thuốc, và bệnh tái phát, thậm chí nặng hơn trước. Nếu có tác dụng phụ, hãy báo bác sĩ để điều chỉnh, đừng tự ý bỏ thuốc.
Phòng ngừa và chăm sóc tuyến giáp mỗi ngày
Dùng muối i-ốt đúng cách là việc đơn giản nhất bạn có thể làm. Nên cho muối i-ốt vào thức ăn sau khi nấu chín, vì nhiệt cao làm mất một phần i-ốt. Đừng lạm dụng thực phẩm bổ sung i-ốt mua tự ý, bởi thừa i-ốt cũng có thể gây bệnh.
Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm, nhất là khi trong gia đình có người mắc bệnh tuyến giáp. Nếu người thân bị Basedow hoặc Hashimoto, bạn nên xét nghiệm hormone một lần khi trưởng thành, dù chưa thấy triệu chứng.
Bạn cũng có thể theo dõi vài chỉ số đơn giản ở nhà như cân nặng, nhịp tim lúc nghỉ và tâm trạng. Nếu cân nặng thay đổi nhanh không rõ lý do, tim đập nhanh kéo dài hay cảm xúc biến đổi bất thường, hãy ghi lại để mang đi khám. Một cuốn sổ nhỏ thường giúp bác sĩ nhìn ra xu hướng nhanh hơn nhiều so với lời kể trong vài phút khám.
Những sai lầm thường gặp khi nghi ngờ bệnh tuyến giáp
Sai lầm phổ biến nhất là tự mua thuốc điều trị cường giáp hoặc suy giáp trên mạng. Liều không phù hợp có thể làm tim đập loạn nhịp hoặc khiến bệnh nặng thêm. Đội ngũ bên mình từng gặp không ít trường hợp phải nhập viện vì dùng thuốc không theo chỉ định.
Một sai lầm khác là bỏ qua việc khám khi chỉ thấy mệt, vì nghĩ do làm việc quá sức. Mệt đơn thuần thường không kéo dài nhiều tháng mà không cải thiện. Nếu tình trạng kéo dài trên hai đến ba tuần, bạn nên đi kiểm tra.
Cuối cùng là chờ đến khi bướu to rõ rệt mới đi khám. Khám sớm giúp theo dõi và xử trí dễ hơn nhiều, đồng thời tránh được những biến chứng không cần thiết. Nếu muốn tìm hiểu thêm về chăm sóc sức khỏe nói chung, bạn có thể đọc cẩm nang bệnh thường gặp: nhận biết sớm và khám đúng lúc để có cái nhìn tổng quát hơn. Nếu đang quan tâm đến sức khỏe tiêu hóa, bạn cũng có thể tham khảo cách phòng bệnh tiêu hóa mùa hè cho cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh tuyến giáp có chữa khỏi hoàn toàn không?
Tùy loại bệnh. Cường giáp có thể thuyên giảm hoặc khỏi sau điều trị kéo dài. Suy giáp do Hashimoto thường cần duy trì thuốc lâu dài. Điều quan trọng là kiểm soát tốt để bệnh không gây biến chứng.
Phụ nữ mang thai bị bệnh tuyến giáp cần lưu ý gì?
Thai kỳ cần kiểm soát hormone chặt chẽ hơn, vì tuyến giáp của mẹ ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi. Bạn nên báo bác sĩ sản khoa về tiền sử bệnh và không tự ý đổi liều thuốc trong thai kỳ.
Xét nghiệm tuyến giáp cần những chỉ số nào?
Thông thường bác sĩ chỉ định TSH, FT4 và đôi khi thêm FT3. TSH phản ánh tín hiệu từ tuyến yên, còn FT4 là hormone tuyến giáp đang lưu hành trong máu. Khi cần, có thể bổ sung kháng thể tự miễn và siêu âm.
Người bị bệnh tuyến giáp có nên kiêng ăn gì?
Không có chế độ kiêng cứng nhắc cho mọi người. Với cường giáp, nên hạn chế rượu bia và đồ kích thích. Với suy giáp, không nên ăn quá nhiều thực phẩm họ cải sống, nhất là giai đoạn đầu điều trị. Hãy hỏi bác sĩ để có lời khuyên phù hợp với tình trạng của mình.
Khi nào nên đi khám chuyên khoa nội tiết?
Bạn nên đi khám khi có dấu hiệu tăng hoặc giảm cân không rõ lý do, tim đập nhanh kéo dài, mệt mỏi dai dẳng hoặc vùng cổ to lên. Đừng chần chừ, vì khám đúng lúc giúp xử trí nhẹ nhàng hơn nhiều.
Nội dung trên mang tính tham khảo. Nếu bạn đang có triệu chứng cụ thể, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám và chỉ định xét nghiệm phù hợp. Bạn cũng có thể tìm hiểu thêm về The MONA để nắm rõ hơn các giải pháp liên quan đến chăm sóc và theo dõi sức khỏe.